Cumartesi, 26 Şubat 2011 14:39

 
BSN'nin ESÂRET VE VATANA DÖNÜŞ GÜZERGÂHI
B. TUNÇ
 

T Â R İ H

Y  E  R

A   Ç   I   K   L   A   M   A

19 Şubat 1331
(3 Mart 1916)

*BİTLİS
 

*Bitlis'in sukùtu ve Bedîüzzamân’ın esir düşmesi.

Birinci Harbin patlamasıyla talebelerimi başıma toplayarak gönüllü alay kumandanı olarak harbe iştirak ettim. Kafkas cephesinde, Bitlis’de esir düştüm.

İşârâtü'l-İ'câz'dan:
 alt"Diyarbekir'de Van Vâlisi Cevdet Beyin evinde 19 Şubat 133[3 Mart 1916] târîhinde Cum'a gecesi bu tefsîrin ilk Arabî nüshasını tebyiz ederken, şu şekl-i garîb, tevâfukan vâki olmuştur. Ve o gece vukùa gelen Bitlis'in sukùtuyla müellif Bedîüzzamân'ın esâretine rastgelir. Sanki şu şekl-i garîbin, şu mu'cizeler ve hârikalar bahsinde o gece husûle gelmesi, müellifin Ruslara esir düştüğüne ve berâberinde bulunan bâzı talebelerinin şehid olarak kanlarının dökülmesine hârika bir işârettir.

Saîd'in Küçük Kardeşi,
Yirmi Senelik Talebesi
Abdülmecîd "

 

1916 Bahar ayları
(1)
Başhan
(18,19 Mart),
Tatvan(20 Mart),
Vestan(Gevaş)(24/25 Mart),
*VAN(25-29 Mart), Erçek(29/30 Mart), Mollahasen(30/31 Mart),
Saray(31 Mart/1 Nisan),
Kotur(1/2 Nisan),
Kervansaray(2/3 Nisan),
Hoy(4 Nisan-25 Nisan),
*CULFA(26 Nisan- …?), …? / M. Feyyaz

*Ali Aras’ın hâtıralarına göre, yaralı olduğu için Ruslar tarafından 2 aya yakın Bitlis’de tutulur (isticvab ve tedâvî). (BTBSN, MTH).

*Muhammed Feyyaz İbrâhim Hakkıoğlu, hâtıra notlarında, esâret yolculuğu sırasında 5 Mart 1332 (18 Mart 1916) akşamı Bedîüzzamân’ı Başhan’da gördüğünü yazmaktadır. Buna göre Bitlis’de tutulduğu süre iki hafta kadardır. (MTH).

 
(2)
*VAN
Hoy
üzerinden
Sibirya
*A. Aras (BTBSN, MTH).
(3)
D.bayezid(**)
üzerinden
Yerevan yolu ile *CULFA
*TİFLİS 
Culfa’da 1 ay kadar kalır. / Bedîüzzamân'ın Rusya Esâreti (1998) Ahmet Özer. 

(**): 1934'den önce, Bâyezid. http://www.dogubayazit.gov.tr/default_B0.aspx?content=1019

(4)
*
VAN
*CULFA
*TİFLİS
BTH 

1916 İlkbahar sonları - Eylûl sonları

*TİFLİS

*Muhtemelen
Eylûl sonlarına kadar burada tutulur ve tedâvî edilir.
Bitlis vâli vekili Memduh Bey’in Tiflis’de bulunan esir me’murlara maaş gönderilmesi sadedinde, Bedîüzzamân için de bir miktar meblağ talebine [9 ağustos 1332 (22 Ağustos 1916)], Hilâl-i Ahmer vâsıtasıyle 60 liranın gönderildiği [28 Ağustos 1332 (10 Eylül 1916)], Dâhiliye Nâzırı Talât Bey’in Hilâl-i Ahmer Reîsine mezkûr meblağın mümkün olan sür’atle Bedîüzzamân’a ulaştırılıp netîceden kendisine bilgi verilmesine dâir 7 Eylül 1332 (20 Eylül 1916) târihli tezkere ve Hilâl-i Ahmer Reîsi Besim Ömer Bey’in, me’mûr-u mahsusla gönderilen meblağın karşılığı 1254 markın Tiflis’de bulunan Bedîüzzamân’a gönderildiğine dâir 10 Eylül 1332 (23 Eylül 1916) târihli cevâbî yazılarından (BTBSN, MTH), Üstâd’ın Eylül 1916 sonlarına kadar Tiflis’de kaldığı düşünülebilir.

*Bedîüzzamân’ın Rus Başkomutanına ayağa kalkmama hâdisesinin burada olması ihtimâl dâhilinde görünüyor..

*Rus Kafkas Orduları Başkumandanı GrandDuke Nicholas Nikolaevich(1856-1929): Çar II. Nikola'nın büyükbabası II. Aleksandır'ın kardeşi Nikola Nikolaviç'in oğlu. http://af.wikipedia.org/wiki/Nikolaas_I_van_Rusland

*Rus 
komutanın Rus Çarı II. Nikola olduğuna dâir de zayıf bir rivâyet var. / Bedîüzzamân'ın Rusya Esâreti (1998) Ahmet Özer. 

*Buradan Kostroma’ya bağlı Kologrif (Kologriv)’e götürülür. / BTH


1916 Sonbahar başları

*KOLOGRİF
/ Kostroma eyâleti

Ben Rusya’da esârette iken böyle bir yerde bulundum. Bize yakın, bir hafta güneş gurûb etmeyen bir yer vardı;
 
*Dr. M. Âsaf Dişçi'nin hâtırâlarına göre Üstâd esâret süresinin 6 ay kadarını burada geçirmiş: "İşte Bedîüzzamân'ı orada gördüm. Kostroma eyâletinin Kologrif kasabasındaydı. Dahâ sonra onu içerlere, büyük esirler kampına, Kostroma içlerine sevkettiler. Birlikte altı ay kadar kalmıştık." ("Son Şâhidler-I", N. Şahiner)
*Frenkçe “Kologriv, Kologrif”, Abdurrahmân Nursî’nin hazırladığı “Târihçe-i Hayât” ve Osmanlıca teksir, “Bedîüzzamân’ın Târîhçe-i Hayâtından: Afyon Mahkemesi Müdâfaâtının Birinci Zeylinin Zeyli, S:49.”da “قولوغريف  Kologrif ”; Kostroma eyâletine bağlı, Volga’nın büyük bir kolu olan Unzha (Unja) Nehri kıyısında küçük bir kasaba.. 
*Bir rivâyete göre Kostroma eyâletine gönderilmezden evvel 2 hafta kadar Batı Sibirya eyâletlerinden Yekaterinburg’a bağlı Nijni Tagil’de tutulmuştur. / İrfan Karabulut 

1916/1917 Kışı

*KOSTROMA
/ Kostroma eyâleti

Rusya’da, Kostroma'da, doksan esir zâbitlerimizle berâber bir koğuşta idik.
Eski Harb-i Umumîde Rusya’nın şimâlinde doksan zabitimizle beraber bir uzun koğuşta esir olarak bulunuyorduk.
İngiliz ve Yunan aleyhinde Hutuvât-ı Sitte eserimi Eşref Edib’in gayretiyle tab’ ve neşretmek ile, o kumandanın dehşetli plânını kıran ve onun îdam tehdîdine karşı geri çekilmeyen ve Ankara reisleri o hizmeti için onu çağırdıkları halde Ankara’ya kaçmayan; ve esârette, Rus'un başkumandanının îdam karârına ehemmiyet vermeyen;
 
*Kızılay adına Rusya'daki esir kamplarını gezen Yusuf Akçura 1918 Mart sonlarında Kostroma esir kampına da gelir. (...) Akçura, "Kürd ulemâsından ve milis-i zâbitândan bir zât da köyün câmiinde ikāmet etmektedir" diye yazmaktadır. (Zaman İçinde Bedîüzzaman 2010, C. Canlı, Y.K. beysülen, s. 237-38)

1918 Bahar/Yaz ayları

*St.PETERSBURG
(Petrograd), *VARŞOVA,
*VİYANA,
*SOFYA
*Bolşevik İhtilâlinin sebep olduğu karışıklıklardan istifâde ile Kostroma'dan firâr eder. / Bedîüzzamân’ın Târihçe-i Hayâtı, Abdurrahman, 1335 (1919) / İctimâî Reçeteler–I, Tenvir Neşriyat, 1990.

*Ali Aras’dan Berlin’e uğradığına dâir rivâyet varsa da pek güvenilir bulunmamıştır.


18 Hazîran 1918

*İSTANBUL

Esâretten kurtularak İstanbul’a geldim.
 
alt
*Sofya Askerî Ataşeliğinden verilen “Vatana Avdet Belgesi”nin ön yüzünde; “17 Hazîran 1334 târihi görülüyor./ BTH, BTBSN, MTH

 

*Mezkûr Belgenin arka yüzünde “17 Hazîran 1334 ve “17 Juin 1918” târihlerine ilâveten sağ aşağı taraflarda “18 Hazîran” kaşesi görülmektedir. Bu kaşe İstanbul’a geldiğinde vurulmuş olmalıdır.
 
*Esâret sonrası İstanbul'a dönüşü, 18 Haziran 1334 (18 Haziran 1918) / Vatana Avdet Belgesi (BTH, BTBSN, MTH)
 

BSN: Bedîüzzaman Said Nursî
BTH: Büyük Târihçe-i Hayât (Bedîüzzaman Said Nursî, Risâle-i Nur külliyâtı)
BTBSN: Bilinmeyen Taraflarıyla Bedîüzzaman Said Nursî, 2006, N. ŞAHİNER
MTH: Mufassal Târihçe-i Hayât (Bedîüzzaman Saîd-i Nursî, Mufassal Târihçe-i Hayâtı), 1998, A.kadir BADILLI